Przy ulicy Ogrodowej, niedaleko Manufaktury (karta 13), leży jeden z najciekawszych cmentarzy w Polsce. Stary Cmentarz powstał w XIX wieku i od początku był podzielony na trzy części: katolicką, ewangelicką i prawosławną. Obok siebie spoczywają tu Polacy, Niemcy i Rosjanie (karta 03), fabrykanci i ich rodziny, lekarze, artyści i urzędnicy. Najbardziej imponująca jest kaplica grobowa Karola Scheiblera (karta 09) w części ewangelickiej, neogotycka, strzelista, uważana za jeden z najpiękniejszych grobowców w Europie. To miejsce, gdzie historia Łodzi czterech kultur jest zapisana w kamieniu. Przyjdź w spokojny dzień, najlepiej jesienią, kiedy liście pokrywają alejki, a cisza jest pełna opowieści. To lekcja historii, której nie da się zapomnieć, i jeden z najbardziej poruszających spacerów w mieście.
W XIX wieku Łódź była miastem, gdzie obok siebie żyli katolicy, protestanci, prawosławni i Żydzi (karta 03). Każda z tych wspólnot potrzebowała miejsca na pochówek, a władze miasta postanowiły stworzyć wspólną nekropolię, podzieloną na części według wyznań. Tak powstał Stary Cmentarz przy ulicy Ogrodowej, założony w pierwszej połowie XIX wieku. Żydzi mieli własny cmentarz na Bałutach (karta 18), ale trzy chrześcijańskie wyznania spoczęły obok siebie, oddzielone tylko murami i alejkami.
Część ewangelicka jest najbardziej okazała, bo protestantami byli liczni fabrykanci niemieckiego pochodzenia. To tu znajduje się kaplica grobowa Karola Scheiblera (karta 09), bawełnianego króla Łodzi. Zbudowana pod koniec XIX wieku w stylu neogotyckim, z wysoką, strzelistą wieżą i bogatymi detalami, przypomina raczej małą katedrę niż grobowiec. Przez lata była zaniedbana i niszczała, ale prace konserwatorskie przywracają jej dawny blask. Obok spoczywają inne rodziny przemysłowców, a ich nagrobki są prawdziwymi dziełami sztuki: rzeźby, mozaiki, kute ogrodzenia.
Część katolicka jest największa i najbardziej zróżnicowana. Spoczywają tu zarówno zamożni mieszczanie, jak i zwykli łodzianie, a nagrobki pokazują przekrój polskiego społeczeństwa XIX i XX wieku. Część prawosławna jest najmniejsza, ale ma swój urok: cyrylickie napisy, krzyże z trzema poprzeczkami, groby rosyjskich urzędników i wojskowych, którzy służyli w Łodzi w czasach zaboru. Razem te trzy części tworzą unikalny zapis wielokulturowej historii miasta.
Cmentarz jest otwarty dla zwiedzających, a raz w roku, wokół dnia Wszystkich Świętych, odbywają się tu kwesty na rzecz ratowania zabytkowych nagrobków. To piękna łódzka tradycja: znani aktorzy, dziennikarze i społecznicy stoją przy bramach z puszkami, a zebrane pieniądze idą na konserwację. Wtedy też cmentarz jest pełen zniczy i kwiatów, a atmosfera jest wyjątkowa. W ciągu roku bywają też organizowane spacery z przewodnikiem, które opowiadają historie pochowanych tu ludzi.
Jak zwiedzać? Zacznij od głównej bramy przy Ogrodowej, przejdź przez część katolicką, a potem skieruj się do części ewangelickiej, gdzie czeka kaplica Scheiblera. Zajrzyj też do części prawosławnej, łatwej do przeoczenia. Pamiętaj, że to czynny cmentarz, więc zachowuj się z szacunkiem, nie hałasuj i nie wchodź na groby. Połącz wizytę z Manufakturą (karta 13), która leży niedaleko, albo ze spacerem na Bałuty (karta 39). Stary Cmentarz to miejsce, gdzie Łódź czterech kultur jest wciąż widoczna, choć sama społeczność dawno już zniknęła. Stary Cmentarz jest zresztą nie tylko miejscem pamięci, ale też spokojnym, zielonym zakątkiem w środku miasta. Stare drzewa, porośnięte bluszczem nagrobki i ciche alejki sprawiają, że spacer tutaj ma w sobie coś kojącego. Łodzianie przychodzą tu nie tylko do swoich zmarłych, ale też po prostu po chwilę ciszy.