Nowy Cmentarz Żydowski przy ulicy Brackiej, założony w 1892 roku, jest jednym z największych cmentarzy żydowskich w Europie: około czterdziestu hektarów i dziesiątki tysięcy macew. Spoczywają tu fabrykanci, rabini, rzemieślnicy, a w części zwanej Polem Gettowym — tysiące ofiar Litzmannstadt Getto (karta 17). Najbardziej znanym grobowcem jest mauzoleum Izraela Poznańskiego (karta 08), z kopułą i wnętrzem pokrytym mozaikami, podobno jedno z największych żydowskich mauzoleów na świecie. Cmentarz jest zamknięty w soboty i w święta żydowskie; mężczyźni powinni nakryć głowę. Zamiast kwiatów zostaw na grobie kamyk — to żydowski zwyczaj pamięci. Idź tu bez pośpiechu i z szacunkiem, jak do domu pełnego gości, którzy już nie mogą opowiedzieć swojej historii. Sprawdź godziny otwarcia przed wyjazdem.
Pod koniec XIX wieku łódzka społeczność żydowska rosła tak szybko (karta 03), że stary cmentarz przestał wystarczać. W 1892 roku założono nowy, na Bałutach, przy dzisiejszej ulicy Brackiej. W ciągu kilkudziesięciu lat stał się jednym z największych cmentarzy żydowskich w Europie, z ogromną liczbą grobów i nagrobków. Spoczywają tu ludzie z każdej warstwy społecznej: od najbogatszych przemysłowców po biednych rzemieślników i robotników.
Najbardziej rzucającym się w oczy grobowcem jest mauzoleum Izraela i Eleonory Poznańskich (karta 08). Monumentalna budowla z kopułą, w środku wyłożona mozaikami ze złotym tłem — wykonana, jak się przyjmuje, przez warsztat z Wenecji — należy do najokazalszych żydowskich grobowców na świecie. To świadectwo potęgi łódzkich fabrykantów i ich ambicji, by upamiętnić się także po śmierci. Wokół niego rosną inne okazałe grobowce, ale też tysiące skromnych macew z hebrajskimi napisami, symbolami dłoni kapłańskich, lwów, świeczników.
Szczególnym miejscem jest Pole Gettowe, gdzie pochowano tysiące ofiar z Litzmannstadt Getto (karta 17), które zmarły z głodu i chorób. Nagrobki są tu skromne albo w ogóle ich nie ma; to jedno z najbardziej poruszających miejsc w mieście. Są też symboliczne doły, wykopane przez więźniów, w których mieli być pochowani ostatni mieszkańcy getta — przetrwały jako niemy dowód historii.
Cmentarz jest zarządzany przez Gminę Wyznaniową Żydowską. Obowiązują proste zasady, które warto znać. Przed wizytą sprawdź godziny otwarcia: cmentarz jest zamknięty w soboty (szabat) i w święta żydowskie, a zimą bywa krócej otwarty. Za wejście pobierana jest niewielka opłata na utrzymanie cmentarza. Mężczyźni powinni mieć nakrytą głowę — czapka wystarczy, a przy wejściu zwykle można dostać jarmułkę. Ubierz się skromnie, zachowuj ciszę, nie siadaj na grobach i nie depcz nagrobków. Zamiast kwiatów zostaw na nagrobku mały kamień — to tradycyjny żydowski znak pamięci.
Cmentarz jest także miejscem pracy wolontariuszy i badaczy, którzy odczytują napisy, porządkują dokumentację i odnajdują groby na prośby rodzin z całego świata. Jeśli szukasz konkretnego grobu, zapytaj w biurze przy wejściu — istnieją bazy danych z lokalizacjami. Dla wielu potomków łódzkich Żydów wizyta tutaj jest podróżą w głąb własnej historii rodzinnej. Spacer po cmentarzu przy Brackiej to jedno z najważniejszych doświadczeń w Łodzi. Pokazuje skalę społeczności, która współtworzyła to miasto, i skalę jej tragedii. Nie spiesz się. Zatrzymaj się przy nazwiskach, które znasz z innych kart tej serii, i przy tych, których nikt już nie pamięta. Jeśli możesz, weź przewodnika — wiele historii ukrytych jest w detalach, które łatwo przeoczyć.